Genel bakış ve stratejik bağlam
Kamu-özel işbirliği, kamu hizmetiyle bağlantılı bir yatırımın finansmanı, yapımı veya işletilmesi için özel sektörle uzun süreli sözleşme kurulmasıdır. Türkiye’de uygulama; yap-işlet-devret, yap-kirala-devret, yap-işlet ve işletme hakkı devri gibi farklı modelleri kapsar. Bu nedenle bütün projelerde mülkiyetin veya hizmetin aynı biçimde özel sektöre devredildiği söylenemez.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığının Ekim 2026’da güncellediği göstergelere göre sözleşmesi imzalanmış projeler arasında 132 yap-işlet-devret, 122 işletme hakkı devri, 18 yap-kirala-devret ve 5 yap-işlet projesi bulunuyor. Aynı verilere göre karayolu projelerinin sözleşme yatırım tutarı Eylül 2026 fiyatlarıyla 42,93 milyar dolara, yap-kirala-devret kapsamındaki sağlık projelerinin tutarı 14,27 milyar dolara ulaşıyor. Bunlar güncellenmiş yatırım büyüklükleridir; devletin yaptığı ödeme veya hesaplanmış kamu zararı değildir.
Hükümet tarafı, modelin yatırımları bütçe olanaklarının beklenmesini gerektirmeden gerçekleştirdiğini ve hizmete daha erken erişim sağladığını savunuyor. Buna karşılık, yatırımın başlangıç finansmanının özel sektörden gelmesi kamu açısından maliyetsizlik anlamına gelmiyor. Kullanım, hizmet ve garanti ödemeleri ile sözleşmelerde üstlenilen başka yükümlülükler, maliyeti gelecek yıllara taşıyabiliyor.
Kamu yararı bakımından belirleyici soru, bir tesisin yapılıp yapılmadığı değil; aynı hizmetin kamu tarafından doğrudan yatırım ve işletme dâhil alternatiflere göre ne bedelle, hangi risk paylaşımıyla ve ne ölçüde erişilebilir biçimde sağlandığıdır. Bu karşılaştırma proje bazında açıklanmadığında, özel finansmanın hızı ile uzun dönemli kamu maliyeti arasındaki tercih demokratik denetime yeterince açılmamış olur.
| Gösterge | Dönem | Veri | Anlamı |
|---|---|---|---|
| Sözleşmesi imzalanmış KÖİ projeleri — Strateji ve Bütçe Başkanlığı | Ekim 2026 güncellemesi | 277 proje | Dört modeldeki proje sayılarının toplamı, sözleşmesi imzalanmış KÖİ uygulamalarının kapsamını gösterir. |
| Karayolu KÖİ projeleri yatırım tutarı — Strateji ve Bütçe Başkanlığı | Eylül 2026 fiyatlarıyla | 42,93 milyar ABD doları | Güncellenmiş sözleşme yatırım tutarı, kamu tarafından yapılan ödeme veya kamu zararı değildir. |
| Yap-kirala-devret sağlık projeleri yatırım tutarı — Strateji ve Bütçe Başkanlığı | Eylül 2026 fiyatlarıyla | 14,27 milyar ABD doları | Tutar, sağlık projelerinin güncellenmiş sözleşme yatırım büyüklüğünü gösterir; toplam kamu ödemesi değildir. |
| KÖİ sağlık tesisleri harcaması — Sağlık Bakanlığı verilerine dayanan Ankara Tabip Odası değerlendirmesi | Ocak-Kasım 2025 | 106,43 milyar TL | Dönem içi harcama, sağlık tesisleri için bütçeden yapılan ödemelerin büyüklüğünü gösterir. |
| İstanbul-İzmir Otoyolu Manisa kesiminde tarım alanı kaybı — Akademik araştırma | 2024’te yayımlanan araştırma | 842 hektar | Araştırmanın incelenen tarım kategorilerinde saptadığı kayıp, güzergâhın arazi üzerindeki etkisine işaret eder. |
Garantiler, geçiş ücretleri ve bütçe yükü
Köprü ve otoyol projelerinde kamu yükü, yalnızca inşaat sırasında kullanılan kaynaktan ibaret değildir. Sözleşmesine göre işletmeci geçiş ücreti tahsil edebilir; ayrıca trafik veya gelir garantisi gerçekleşmediğinde kamu tarafından ödeme yapılabilir. Garanti hesabının dayanağı, araç sınıfları, ücretler ve ödeme takvimi proje sözleşmesine göre değiştiğinden bütün projelere tek bir formül uygulanamaz.
Bu yapı, talebin beklenenden düşük kalması hâlinde ticari riskin bir bölümünü bütçeye aktarır. Geçişi kullanan kişi ücret öderken, garanti ödemeleri vergi gelirleriyle karşılandığında yolu kullanmayanlar da maliyete katılır. Dövize bağlı hükümler ve fiyat güncellemeleri bulunan sözleşmelerde kur ve fiyat hareketleri de kamu ödemelerinin lira karşılığını etkileyebilir. Bununla birlikte her KÖİ sözleşmesinde aynı garanti veya kur hükmünün bulunduğu varsayılmamalıdır.
Karayolları Genel Müdürlüğü, 2025 faaliyet raporunda Osmangazi Köprüsü’nü içeren Gebze-Orhangazi-İzmir Otoyolu ile Kuzey Marmara ve Ankara-Niğde otoyollarını yap-işlet-devret modeliyle gerçekleştirilen projeler arasında sayıyor. Kurum, yol ve köprü gelirlerinin ihtiyaç duyulan karayolu yatırımlarını karşılamaya yetmediğini ve genel bütçe kaynağına ihtiyaç duyulduğunu da belirtiyor.
Bütçe belgelerinde garanti ve katkı için ayrılan ödenek, gerçekleşmiş ödeme ile aynı şey değildir. Ayrıca bir şirkete yapılan her ödeme otomatik olarak kamu zararı sayılamaz: Bazı ödemeler sözleşme karşılığında sunulan hizmetin bedelidir. Kamu zararını ortaya koymak için sözleşme koşulları, gerçekleşen trafik, tahsil edilen ücretler ve kamu seçeneğinin maliyeti birlikte incelenmelidir. Mevcut şeffaflık eksikliği ise bu karşılaştırmanın yurttaşlar tarafından yapılmasını güçleştirir.
Şehir hastaneleri ve sağlık hizmetlerine etkisi
KÖİ ile yapılan şehir hastanelerinde özel sektörün üstlendiği yapım ve sözleşmede belirtilen işletme veya destek hizmetleri karşılığında kamu bütçesinden kullanım ve hizmet bedelleri ödenir. Bu model, sağlık hizmetinin tamamının özel şirkete devredildiği anlamına gelmez; tıbbi hizmetin kamu tarafından sunulması ile bina ve destek hizmetlerine ilişkin sözleşme yükümlülükleri birbirinden ayrılmalıdır.
Ankara Tabip Odasının Sağlık Bakanlığı bütçe verilerine dayanan değerlendirmesine göre, KÖİ kapsamındaki sağlık tesisleri için 2025 Ocak-Kasım döneminde 106,43 milyar lira harcandı. Aynı değerlendirme, 2026 için kullanım ve hizmet bedeli ödeneğini toplam 136,15 milyar lira olarak aktarıyor. İlk tutar dönem içi harcama, ikincisi ise başlangıç ödeneğidir; gerçekleşmiş yıllık maliyet gibi sunulmamalıdır. Hizmet bedellerinin tamamı da garanti açığı veya israf olarak sınıflandırılamaz.
Denetim bulguları, ödeme mekanizmasının yalnızca büyüklüğünü değil, hesapların kapatılmasını da tartışmalı kılıyor. Sayıştay, Sağlık Bakanlığının 2024 yılı denetim raporunda nihai tamamlama ve mahsuplaşma süreçlerinin 2025 itibarıyla hiçbir projede sonuçlandırılamadığını belirtti. Sayıştay’ın 2025 yılı denetimine ilişkin haberlerde ise 17 hastanede nihai tamamlama sürecinin sonuçlandırılmadığı aktarıldı. Bu bulgular, kesin hesap ve yükümlülüklerin belirlenmesi açısından önem taşıyor; tek başına bütün ödemelerin usulsüz olduğu sonucunu göstermiyor.
Büyük ve modern tesisler kapasite ve donanım bakımından yarar sağlayabilir. Buna karşılık şehir dışındaki konum, ulaşım ve zaman maliyetini artırabilir; uzun süreli sözleşme ödemeleri de koruyucu sağlık, personel veya yakın çevrede hizmet sunumu için kullanılabilecek bütçe esnekliğini sınırlayabilir. Bu etkilerin ölçülmesi için yalnızca bina ve yatak sayısı değil, erişim, hizmet kalitesi ve toplam yaşam döngüsü maliyeti de açıklanmalıdır.
Çevre, arazi kullanımı ve toplumsal maliyet
KÖİ projelerinin çevresel etkisi, finansman modelinin kendisinden çok projenin yeri, ölçeği, güzergâhı ve uygulama biçiminden kaynaklanır. Ancak uzun süreli gelir beklentileri ve sözleşme taahhütleri, bir yatırımın gerekliliği veya daha düşük etkili alternatifleri yeniden tartışılırken dikkate alınması gereken kurumsal baskılar yaratabilir.
İstanbul Teknik Üniversitesinde hazırlanan bir çalışma, Kuzey Ormanları’nda İstanbul Havalimanı, Yavuz Sultan Selim Köprüsü ve Kuzey Marmara Otoyolu çevresindeki arazi ve habitat değişimlerini uydu görüntüleriyle inceledi. Çalışma, büyük projelerin bulunduğu alanda peyzaj yapısındaki değişime ve habitat parçalanmasına dikkat çekiyor. Birden fazla yatırım ve arazi kullanım kararı aynı bölgede etkili olduğundan bütün değişimi tek bir projeye veya yalnızca KÖİ modeline bağlamak doğru olmaz.
İstanbul-İzmir Otoyolu’nun Manisa kesimine ilişkin 2024 tarihli akademik araştırma ise proje sonucunda incelenen tarım kategorilerinde toplam 842 hektarlık alan kaybı saptadı. Bu bulgu, güzergâh seçiminin tarımsal üretim ve arazi bütünlüğü üzerindeki etkisinin somut olarak değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Çevresel maliyetler yalnızca yol veya tesisin kapladığı alanla sınırlı değildir. Yeni bağlantıların çevresinde yapılaşma baskısı, su havzalarında risk, tarım arazilerinde bölünme ve yaban hayatı geçişlerinde kopma da incelenmelidir. Kamulaştırma bedeli ödenmesi, yerel halkın geçim kaynakları veya ekosistem hizmetleri üzerindeki bütün etkilerin karşılandığı anlamına gelmez.
Bu nedenle çevresel etki değerlendirmeleri, proje onayından önce alternatif güzergâhları ve projeden vazgeçme seçeneğini de karşılaştırmalı; inşaat sonrasında bağımsız izleme sonuçları kamuya açıklanmalıdır. Mali değerlendirmeye çevre ve toplum maliyetleri katılmadığında, bütçede görünmeyen kayıplar kamu yararı hesabının dışında kalır.
Risk değerlendirmesi ve öneriler
Mevcut bulgular, KÖİ modelinde kamu açısından üç temel kırılganlığa işaret ediyor: Gelecek yıllara yayılan sözleşme ödemeleri, garanti ve diğer yükümlülüklerin tam maliyetinin anlaşılmasındaki güçlük, proje ve çevre etkilerinin yeterince karşılaştırılamaması. Bu riskler, her projenin mutlaka zararlı olduğunu kanıtlamaz; ancak kamu yararının varsayılmak yerine proje bazında gösterilmesini zorunlu kılar.
- Sözleşme şeffaflığı: İmzalanan sözleşmeler, değişiklikler, garantilerin hesap yöntemi, ödeme takvimi ve kamuya devir koşulları ticari sır gerekçesi dar yorumlanarak yayımlanmalı. Meclis ve Sayıştay denetimi, uygulama süresince yapılan değişiklikleri de kapsamalı.
- Kamu seçeneğiyle karşılaştırma: Yeni projeler onaylanmadan önce doğrudan kamu yatırımı dâhil alternatiflerin finansman, yapım, bakım, hizmet ve risk maliyetleri aynı yöntemle hesaplanmalı. Karşılaştırmanın varsayımları ve bağımsız değerlendirmesi erişime açılmalı.
- Bütçede tam görünürlük: Gerçekleşen kullanım ve hizmet bedelleri, garanti ödemeleri ve gelecekte farklı koşullarda doğabilecek yükümlülükler ayrı kalemler hâlinde raporlanmalı. Ödenekler gerçekleşmiş harcamalardan, yatırım tutarları da kamu ödemelerinden ayrılmalı.
- Hizmet ve çevre denetimi: Ulaşım ücretlerinin erişilebilirliği, hastanelere toplu taşıma ile erişim, hizmet kalitesi ve çevresel etkiler düzenli olarak ölçülmeli. Orman, su ve tarım alanları üzerindeki etkiler sözleşme dönemi boyunca izlenmeli.
- Mevcut sözleşmelerin incelenmesi: Sayıştay bulgularında işaret edilen kesin hesap ve mahsuplaşma işlemleri tamamlanmalı; kamu aleyhine sonuç doğuran hükümler hukuki haklar, hizmet sürekliliği ve olası tazminat maliyetleri gözetilerek gözden geçirilmeli. Tek taraflı fesih veya yeniden pazarlığın kendisi de maliyet yaratabileceğinden seçenekler kamuya açık biçimde karşılaştırılmalı.
Sonuç olarak, bugüne taşınan yük ve eksik hesap verebilirlik, özellikle garantili ve uzun süreli projelerde kamu yararı iddiasını ciddi biçimde sorgulatıyor. Bundan sonraki kararların ölçütü, yeni bir tesisin görünür açılışı değil, yurttaşların üstlendiği toplam bedel ve elde ettiği hizmet olmalı.


